Causale diagrammen kunnen helpen om effectief om te gaan met complexe vraagstukken. Inmiddels is helder dat participatie van betrokkenen bij het maken en toepassen van dit soort diagrammen nodig is om effectief te zijn en krijgt het interactief werken ermee ook aandacht. Je leert namelijk minder van het lezen dan van het maken van een causaal diagram. En ook toepassing van verworven inzichten of versnelling van besluitvorming verlangen interactief werken met diagrammen. 

Systeemdenken is een containerbegrip voor een brede waaier aan stromingen, concepten en instrumenten gegroeid vanaf de jaren veertig. Ze hebben gemeenschappelijk dat er niet alleen naar delen, maar ook naar gehelen wordt gekeken om te begrijpen hoe systemen zich gedragen en dat er gekeken wordt naar interdependenties tussen factoren, krachten en dergelijke. Ze beschouwen de werkelijkheid daartoe allemaal een beetje vanuit een helicopterview.

Hoe werkt het?

Het begint met drie fasen om een diagram te conceptualiseren. Drie fasen om conceptualisering kwalitatief goed uit te voeren:

·         Afbakening en prediagnose:

definieer wat het vraagstuk of probleem is dat in kaart moet worden gebracht. Wat is de systeemgrens waarbinnen dit speelt en onderzocht wordt. Afbakenen welk probleem je onderzoekt en wie de probleemhebbers zijn, is soms al lastig op zich.

·         Diagnosticeren:

dit gaat om het meervoudig kijken naar het vraagstuk. Meervoudig kijken is een principe dat ervoor moet zorgen dat belangrijke invloedsfactoren niet worden gemist, ook al vallen die buiten de dominante blikvelden van de betrokkenen. Zonder die factoren kunnen allerlei relevante feedbackmechanismen onzichtbaar blijven in het diagram. Diagnose vraagt uitstel van oordeel en een openheid naar de veelvormigheid en gelaagdheid van een complex vraagstuk.

·         Modelleren:

hier gaat het om het maken van het causale diagram zelf. Essentieel is hier het wegen en op waarde schatten van deze hypothesen, ze toetsen aan data en aan intuïtie, en daarop doorbouwen met causale consequenties.

Deze drie fase volstaan voor modelbouw, maar het werken met causale diagrammen houdt er vaak niet op. Modelvorming kan leiden tot testen en beproeven. Dit kan tot doel hebben om het model nog robuuster te maken met behulp van computersimulaties of evaluaties. Men wilde daar meer analytische scherpte en zekerheid vergaren. Op basis van deze inzichten kan men tot actieplanning komen. Dit heeft tot doel om hefboomeffecten te formuleren. Dit is een charmante potentie die in het systeemdenken is ingebakken: het vermogen om, als je de juiste factoren bespeelt, met zo min mogelijk inspanning zo veel mogelijk bereiken. Op basis van verworven inzichten kan met interveniëren.

Dit kan variëren van experimenteren in en tijden eigen werk tot collectieve planmatige implementatie van verandering.

Bronnen:

·          Boonstra, J., et al, Interveniëren en veranderen, Kluwer, Amsterdam, 2006, pag. 197-202

·          Vermaak, J. G., Interactief werken met causale diagrammen, MO (3/4), 2006